بَجروان (قونسور،خیارک،شواَمرَن)

توروکاست (تورک سُوی قیریم سیاستی// سیاست نسل کشی تورکان) (۴)

- خیارکده صاحیب چاپقینی

حسین کاظمی خیارک بیزیمله موصاحیبه ده دئییر: من ممدعلی شاهیدا گؤرموشَم احمد شاهیدا. احمد شاه سَفئی آدام ایدی. قودرتی یوخ ایدی.  اَشکار ممدعلی و احمد شاه زامانی چاپیب داغیدیردی. مردوم شاها نامه یازیردیلار. نامه نین شاها گئدیب یئتیشمه سی بیر آیا قده ر زامان چَکیردی. بیر آیدا دا اُولان اُولوردی کئچَن کئچیردی. نامه نین جاوابی گَلَنده ن سونرا هئچ بیر فایداسی اُولموردو. اَشکارلیق دُوورونده خیارک کندینده صاحیب چاپقینی معروف ایدی. صاحیب شای سَوَنلرین قوجابَگلی تایفاسیندان نوروز بَگین آدامی ایدی. صاحیب سیلاحلی اوردوسی ایله بیرده ن بیره خیارکه حمله ائدیب کنده گیریر. اونلار کندی چاپیب داغیتدیقدان سونرا خیارکده 17 نفر آدام اؤلدورورلر.

صاحیب حجج الاسلام طرفینده ن گلیب میش. حجج الاسلام اردبیلین بؤیوک خانلاریندان بیری ایدی. قوجا به لی نوروز، صاحیب و... هامیسی حجج الاسلامین امری ایله چاپوچولوق ائدیرمیش لر. صاحیب گیلین شوعارلاری بو ایمیش: حجج الاسلام ایندی مدد واختی دیر. حجج الاسلام میرزه علی اکبرآغانی منبرده ن قُووالایان حجج الاسلام دیر. حجج الاسلامین نسلی یئراوزونده ن کَسیلدی. حجج الاسلام بو کندین باش مالکی ایدی. حجج الاسلام صاحیب گیله فرمان وئریر کی گئت خیارک لیلرین قیرمالی سین قیر، غارت ائتمه لی سین غارت ائت. صاحیب بو 17 نفرین هامیسین گوللـه ایله ویریب اؤلدورور. آداملاری اؤلدوردوکده ن سونرا کند ده ایتده ن باشقا هر نه وار ایدی سا آپاریر. حجج الاسلام پَلتَک ایدی. میرزه علی اکبری منبرده ن سالاندا اُونو یامانلاییب دئییر: گرجانلی ایندی بوردا موجتهید چیخب سان؟. دوش آشاغا اَلیم اَیاغیم ده ییمه میش. حجج الاسلام تونبه تین جاناوار ایدی. سید تاغی انواری، حجج الاسلامین حریفی ده ییر ایدی. اونون صادیق آدیندا بیر اوغلی وار ایدی اردبیلده اوخویاندا سَسین موللاباشیدا ائشیده ر دین. خواننده ایدی. تار قاواللا اوخویاردی. حجج الاسلام موللا ده ییر ایدی. اَشکار ایدی بیر دسته باشینا یغیب اؤزونه دولت اؤلموشدو. حجج الاسلام ظالیم زینده دل ایدی.

صاحیب چاپقینیندا اؤلدورولنلر: قاغاش، قاغاشین قارداشی جبی، حاجی ایواز، حاجی ایوازین آروادی، دؤرد قارداش آریغ اوشاقلاری، خودا کرم، آللاه وئردی، ایسلام و... ده ن عیبارت ایدی.

صاحیب چاپقینی خیارکده بیرده نه ده اُولسون چَپیشیمیز قالمادی. بو چاپقیندا آزی هئچ اُولماسا 50 نفر فقط اوشاق آجلیقدان اؤلدو. اَشکارین قورخوسوندان بو اؤلَن اوشاقلارین چوخون قویویا تؤکوب اوستون باسدیردیلار. مردومون ایمکانی اُولمادی بو اؤلَنلری باسدیرسین. آدام ایفالیندان بو سؤزلری دییه بیلمیر. آنداولسون حضرت عباسا نسلیمیز آجلیقدان قیریلدی. صاحیب چاپقینندا اوقده ر آدام آجلیقدان اؤلدو کی آدام لئش لئشه قالدی.بو لئش لئشه یاتیب آجلیقدان اؤلن آداملار 150 نفره یاخین اُولاردی. بو لئش لئشه قالان آداملار تؤکولدی کوچه باییرا. کوچه باییردا دا اونلارین لئشلرین ایتلر یئدی. صاحیب چاپقینی زارافات ده ییل میللتی قیریب تؤکودولر. خیارک لیلر آجلیقدان قیریلدی. خیارک لی ذلیل اُولدی. بو آجلیق بایث اُولدی خیارک لیلر کندی آللاه آمانینا بوراخیب هره سی بیر طرفه گئتسین. بو قاچدی قُوودولار نیهایتده کندی لاپ چتین وضعیته سالدی. ایمکانی اُولان کندده ن چیخیب قاچدی، ایمکان سیزلار لاپ پیس گونه قالدی. آجلیقدان قیریلانلار تکجه بونولا قورتارمادی. بیر دفعه 40 نفر باکیدا اُولان خیارک لی، باکیدان قاییداندا نیارا کندینده آجلیقدان قیریلیر. باشقا بیر دفعه ده 17 نفر خیارک لی باکیدان دان گَلَنده حئیران گَدیگینده آجلیقدان قیریلیر. فهله آجلیقدان تؤکولوب گئدیردی باکیا بلکه اوردا بیر ایش تاپا بیلیب بیر نئچه گون دیری قالسین اوردا دا ایش اُولموردی سونرا سولاری سؤزوله سؤزوله قاییدیب گلیردیلر ایرانا. بیزیم داییمیز اُوغلو قایدار، چیراغ اَلی و... بو قیریلانلارین ایچینده ایدی. قایدار ائله بیر ایگید ایدی کی ساوالان اَتَگینده دیللر اَزبَری ایدی. قایدارین ایش ـ گوجو خالقین دیلینده ضرب المثل اُولموشدو. مردم دئییردی: قایدار باش وَرَته ده اؤسگوره نده شهره وَر کندینده اُوکوز هورکوب آرابانین آلتیندا قیچی سینیبدیر. قایدار بئله بیر پهلیوان ایدی. بیزی تالان ائده نلرین آللاه هامیسین تالان ائله دی. تاریخده خیارکه چوخلو زولوم سیتم اولوبدور. آند اُولسون ایمام حسینه (ع) خیارک ده 18 آدامین بیر لاواشی یوخ ایدی. تا محمد ایرضا زامانیناده ک خیارک بو نوصوبتده یاشادی. آنجاق محمد ایرضا گَلَنده ن سونرا وضعیت یاواش یاواش دوزه لدی.

منیم اؤزومو بو جاوادلیلار 14 دفعه چاپیبلار. اوندا مال داوار یوخ ایدی. اُولانیندا اؤروشه چیخارا بیلمیردیک. اؤروشده اَشکار مال داواری گؤرجَگین آتیب قاباغینا آپاریردی. اونلار اسلاحالی ایدی بیز اَلی یالین. اَلی یالیندا کی بیر ایش گؤرمَگ اُولمازدیر. اَشی نه دولت، دولت یوخ ایدی کی. اَشکارلیقدا خیارک لیلرده ن فقط بیر دفعه ده اَسکیکی 200 ده ن چوخ آدام کمی آباد کندینده قیریلدی. او گونلر خیارکده پیشیگ اولاییردی. آدام قالمامیشدیر کی گؤزه ده یسین. 200 نفرده ن آرتیق خیارکده ن تؤکولوب کمی آباد کندینه گئتدیلر بلکه آجلیقدان جان قورتارا بیلسین لر. آنجاق بو 200 ده ن چوخ آدامدان بیری قاییتمادی هامیسی آجلیقدان کمی آباد دا، کمی آبادین دُوره لرینده قیریلیب قورتاردیلار.

- آبدوللا خان تهماسبی ایله پُولادلیلارین جنگینده خیارک لیلرین موشارکتی 

اَشکارلیقین بیرو بیرو واقتیندا ایدی آبدوللا خان تهماسبی گَلدی. آبدللاه خان تهماسبی ایرضا شاهین آدلی سانلی فرمانده لرینده ن بیری ایدی. آبدوللاه خان تهماسبی پُولادلیلارلاجنگ ائله  دی. او زامان پُولادلیلارین بؤیوگو عظمت خانم ایدی. آبدوللا خان تهماسبی قوجا بَگ لیلرله بیرلیکده اُولوب پُولادلیلارا هوجوم ائتدیلر. قوجا بَگ لیلر پُولادلیلاردان چوخ آدام قیردیلار. آبدوللاه خان تهماسبی نین قوجا بَگ لیلرله قوهوم اقربالیقی وار ایدی. بیربیرلرینه قیز آلیب وئرمیشدیلر. قاراچی آشیق ممد او زامان دُووره گَزیب اوخویوب دئییردی: ایرانی آباد ائله دی آبدوللا خان تهماسبی و... بو جنگده خیارک ده نده  آبدوللاه خان تهماسبی نین قوشونوندا ایشتیراک ائده نلر وار ایمیش.

- امرآلی نین پُولادلی عظمت خانیمین اوغلانلاری نین یاسیندا بایاتی اوخوماسی 

امر آلی آدیندا بیر نفر وار ایدی. او عظمت خانیمین رعیتی ایدی. امر آلی کؤپیوغلو جویلوک و یامان آدام ایدی. امر آلی گئدیر عظمت خانیمین یانینا. امرآلی عظمت خانیمین یانینا گئده نده عظمت خانیمین اوغلانلاری ایرضاشاهلا جنگ ائده نده قیریلیب میش. اون ایچون ده عظمت خانیم یاسلی ایمیش. امر آلی دئییر: عظمت خانیم نه اُولدی نئجه اُولدی؟. ائشیدیبسن؟ آبدوللاخان تهماسبی گَلیبدیر. سنده بو دیلاور لیگ وار ایدی سا نییه قُویوردون اوغلانلارین آبدوللا خان تهماسبی نین اَلینده اؤلدوروله. عظمت خانیم دئییر: باشووا دؤنوم قازانین بئش بارماغی اُولور: ایکی سین گؤزومه قُویدوم، ایکی سین قولاغیما قُویدوم، بیرین دیلیمه. گؤزوم گؤرمه دی، قولاغیم ائشیدمه دی، منیم بالالاریمی یعنی شاهلاری قیردیردوز. امر آلی دئییر: بالالارون شاه ایدی، هَیله ایدی. ایندی امر آلی باشلاییب عظمت خانیمین اوشاقلاری نین اؤلمه سی حاققیندا اُوخشاما دئییر:

من آشیق کرمه باسیم

کؤز باسیم  کرمه باسیم

امیر نوروز، امیر پؤهروز

سُوزی خان، جُوزی خان

گُوورو وا باسیم

ائی ی ی  ائی ی ی  

هئی هئی هئی هئی

بو آندا عظمت خانیم دئییر: امر آلی قارداش آغلاما. آی آللاه سنین ائوینی یخسین. بئله لیکله آبدوللاخان باسدی پُولالیلارین تیلیغین چیخارتدی. عظمت خانیم دئییرمیش: بیزی اَیاغی پئتاوالی (دولت اوردوسو) قیردی.

- ایرضا شاه -  کورد ساواشیندا خیارک لیلرین موشارکتی

حسین کاظمی نین 115 سینینه باخمیاراق تخمینن ایکی مترلیک بیر هئیکلی وار دیر. بئله نظره گَلیرکی هله لیک ساوالان اَتَگینده بو هیکلده بیر آدام اُولمایا. اُونون هیکلده ن بؤیوکلوگو منطقه ده ضرب المثل اُولسادا حسین عمی دانیشاندا دئییر: خلیل داییم هیکللی بیر آدام ایدی. هئچ اُولماسا منیم جاوان لیقیمدا منده ن دؤرد کرپیج یعنی تخمینن 25 سانتی مترلیگینده اوجا ایدی. سونرا دئییر: ایندی لیگیمه باخما قوجالیب هیکلده ن چؤکموشَم. داییم خلیل، ایرضا شاه زامانی کورد داواسیندا سرهنگ علی خانین جَرگه سینده ایدی. خلیل بو ساوشدا بَتَر آد آچمیشدی. ایرضا شاهین قوشونلاریندان بیردسته سرهنگ علی خان فرمانده لیگی ایله کورد لرله ساواشیر. بو ساوشدا سرهنگ علی خانا گوللـه ده ییب یارالانیر. سرهنگ علی خان داییما دئییر: خلیل قُویما منی کورد لر آپارالار. داییم دئییر: یات یاران بیر شئی ده ییر اؤلمَز سن. قارانلیق لاشینجاق منه مؤحلت وئر. تَرپَنسه م منی ویرارلار. قُوی من اُونلاری ویریم سونرا سنی بیر یُول اوسته قُویارام. سونرا خلیل داییم گیل کوردو باسیرلار. کوردلر گئجه یه دوشدوکده قُویوب قاچیرلار نیهایت داییم سرهنگ علی خانین، جانین قورتاریب اونو گئجه ایله مئیداندان چیخاریب گَتیریر. سونرا خلیل داییمی ایکی ایل باشینا بوراخدیلار. خلیل داییم دولتده ن بو ایکی ایلده پول آلیب گَزیردی. ایرضاشاه زامانی خیارک ده ن بئش آلتی نفر سئچکی سرواز آپاردیلار.

- جاده هرازین اَل له تونول قازماسیندا خیارک لیلرین موشارکتی و اؤلنلری

اُو زامان ایرضاه شاه تونبه تینده مملکتی ساخلایا بیلمه دی. ایرضاشاه زامانی خیارک لیلرده ن جاده هارازین تونولونده چوخ آدام ایشلئییردی. تونول اَل له قازیلیردی. بیر دفعه تونول اوچور 70 نفر خیارک لی اُونون آلتیندا قالیب اؤلور. بو یئتمیش نفرین هئچ بیری نین جنازه سی گَلمه دی. بلکه اونلارین هامیسی تؤکولدی دره اوزی آشاغا. ایت قورد، قوزغون و... یئدی. او اؤلن لرینده خانه واده سی (تخمینن 100 نفره یاخیندا) کند ده آجلیقدان قیریلیب اؤلدولر. شئشدَنگ خیارک کندینده ـ قونسوردا ایکی لاواش تاپیلمیردی.

- خیارک لی آیت ا... احد جعفری نین گئده ر گَلمَزلیگی

بیزیم دده میزین  دایسی احد جعفری خیارکده موللا ایدی. موللا احد کالبای آل جعفرین اوغلو ایدی. موللا احد اَشکارلیقین اوّللرینده ایدی. موللا احد جاوان ایکَن موجتهیدلیک درجه سینه یئتیشمیش ایدی. کالبای آل جعفرین ایندی نسیللرینده ن قالیر. موللا احد دده سینه دئمیشدی: دده باخ منه، سنون بو مالون مندار دیر. آپار تؤک دَهَزه. سونرا آل میرزه لیلر کؤپیوغلو اونو اوخودمامیش دیرلار. موللا احدین بیر آداخلی سی وار ایمیش. احدین آداخلی سین اُونا وئرمه میش دیلر. اودا کوسوب گئدیر اورسیته عؤمرونون آخیریناده ک اوردا یاشاییب اؤلور. موللا احد درجه یک موجتهید ایدی. منبره چیخیب مردوما دینده ن، ایماندان، ایمام پیغمبرده ن، قورآندان و... دییه ردی.

- جاهان شاهلی بایرام اَلی پهلیوانین باکیدا اوربای چَکمه سی

او زامان (اَشکارلیق دُوورو) خیارک لیلر تؤکولوب گئدیردی اورسیته فهله لیگه. اورسیتین یُولو آچیق ایدی. بیر گون خیارک لیلر اورسیتده ایکن ییغینجاق ایمیش. گئدیب گؤرورلر چاناق بولاق لی بایرام اَلی مئیدانی سولاتدیریب باکیدا گولَشمَگ ایچون اوربای چاغیریر. بایرام اَلی بیزیم عمی میز اوغلو ایدی. بایرام اَلی اورسیتده اُولاندا دوققوز فیتدا (ولایتده) نئچه پهلیوان یخیر. گنج آلی بایرام اَلی نین قارداشی ایدی. اودا پهلیوان ایدی آنجاق بایرام اَلی کیمین یُوخ. مئیداندا ایرانلیلار دسمال سریب بایرام اَلیه پول یغیرلار. تا بو یُوللا بایرام اَلینی تشویق ائتسین لر. بلکه بو تشویق بایث اُولا بایرام اَلی گولَشدیگی پهلیوانلارا یخیلماسین. بایرام اَلی بیر به بیر پهلیوانلارین آرخاسینی یئره ویریر. باکیدا هئچ بیر کیمسه قالمیر نیهایت باکی نین آدلی سانلی پهلیوانی بالا ایبا گَلیر. همشهری لر یعنی ایرانلیلار بایرام اَلیه دئییرلر: بایرام اَلی بالا ایبا دیر بیر آز گؤزه تله گینَن. بایرام اَلی دئییر: قورخمایین بالا ایبانین تکجه، سینه یه بیر پئنجه ویرماسی وار اُونودا ویرآندا اَلین توتوب آرخاسینی یئره ویراجاغام ائله ده اُولور. بئله لیک له بایرام اَلی دوققوز فیتدا قهرمان اُولور.

بئناوا دیرلار، آللاه بو چاناق بولاق لیلارین عذابین شدید ائله سین. بایرام اَلی نین عمیسی اوغلانلاری مرفَت گیل یعنی چاناق بولاق لیلارین نازارلیلاری یغیشیرلار بیر گون گئدیب اُونون یئرین اَکَسینلر. بایرام اَلی بونو ائشیتدیکده بیر جوت اُوکوز کوزده ییب و بیر تای بوغدا بیرینده ن بُورج آلیر اُونلارلا بیرلیکده گئدیر یئری نین اوستونه. یئری خوشگَری کندی نین ایندیکی خدمات ایداره سی نین دالیندا ایدی. بایرام اَلی یئری سوروب توخومو اَکیر. نازارلیلار اُوکوزلری کوزده ییب یُولا دوشوب گَلیرلر یئرین اوستونه کی یئری سوروب توخومو اَکسینلر. نازارلیلار یئرین یاخینلیغینا یئتیشه نده گؤرورلر کی بایرام اَلی یئری سوروب توخومودا سَپیب دیر. بایرام اَلی بونلاری گؤردوکده دولانیر نیزه نین باشینا اوربایی دئییر. اونلار بئله گؤردوکده بیرلیکده بایرام اَلی نین اوستونه هوجوم ائدیرلر. بایرام اَلی اَل ائله ییر نیزه یه اونلارین هامیسین قُووا قُووا آپاریب کنده تَپیر.

- بایرام اَلی پهلیوانین آجلیقدان اؤلمه سی

بایرام اَلی کیمین بیر پهلیوانی عمیسی اوشاقلاری ذلیل ائله دی. بیر گون بایرام اَلی گَلدی بیزیم قاپیدا دولانیردی، ممد عمیم چیخدی اونونلا گولَشه. دده م گَلدی ممد عمی مین یاخاسیندا یاپشیب اونا دئدی: گَل بویانا. سنده ن سونرادا 17 سی نین بونا گوجو چاتمازدی. اَده بونون قیچی سینیب دیر. بو یُولچولوق ائدیر. قُوی بونا بیر آز پول یغیب وئره ک. ابالفضل حاققی کیشی اوربای دئییب آتیلاندا یئر تیتره ییردی. بئله آدام اُولمازدی. او مئشه ده ایشله یه نده گؤزونه آغاج باتمیشدی بیر گؤزو کُور اُولموشدی. اونو عمی سی اوشاغی آج اؤلدوردو. او خیارکده اُولسایدی قُویمازدیق اونو اؤله. بیزیم کندین عادتیدیر ائله بیر آدام سینسا ، نفره بیر اینَک وئریب اونو بو نوصوبتده ن خیلاص ائده ر دیک. نئجه جَبه در لیلر ممد حسین پهلیوانی اؤلدوردولر. بیز اونو قُویمازدیق اؤله.

موصاحیبه نی ضبط ائده ن و کؤچوروب یازان: مهندس رحیم حاجی زاده. 1391 اینجی ایل. دی آیی. قیش فصلی.